Kind & Papier

Driekoningen

Wie zou niet gaarne een koning wezen?   

   

Het jaargeschenk Wie zou niet gaarne een koning wezen? voor donateurs en relaties van de SGKJ in 2001 was gewijd aan het driekoningenfeest. Driekoningen of dertienavond is een feest dat in Nederland nauwelijks meer wordt gevierd, maar in vroeger tijden des te uitbundiger.  Het was één van de omgekeerdewereldfeesten zoals onnozele kinderen en carnaval.

 

    De machtelozen in de samenleving -mensen uit de lagere standen, kinderen, enz.- mochten even de baas spelen; de machthebbers bogen tijdelijk en schijnbaar het hoofd want de 'koning' had het nu voor het zeggen. Het toeval bepaalde meestal wie koning werd, bijvoorbeeld door speelkaarten te trekken, met een taart waarin bonen verstopt waren of met de koningsbrieven, zoals beschreven in het jaargeschenk. Een koning heeft een hofhouding en in het feestende gezelschap werd dan ook een veelheid van funkties -van biechtvader tot nar- verdeeld.

In haar dissertatie over het Driekoningenfeest in de beeldende kunst van de zeventiende eeuw beschrijft Anke van Wagenberg - ter Hoeven het feest en de verbeeldingen ervan in de (volks)kunst.* Jan Steen, Jacob Jordaens, Gabriel Metsu, David Teniers II en anderen legden taferelen van het dertienavondspel vast. Meestal gaat het dan om een drinkgelag, want op de kreet 'De koning drinkt!' werden alle aanwezigen geacht het glas te heffen en te legen. De kreet verwijst naar een moment waarop Jezus in de stal de borst van zijn moeder grijpt en zich daaraan laaft.

 

    Uit omstreeks 1575 dateert een schilderij uit de omgeving van Maerten van Cleve, waarop de personages van een driekoningenspel zijn afgebeeld. Het is eigenlijk een geschilderde koningsbrief compleet met het gebruikelijke vierregelige rijmpje bij ieder personage. Op de hoed van de koning prijken de speelkaarten waarmee de rollen in het spel zijn verdeeld. Over het afgebeelde gezelschap is helaas niets bekend, maar waarschijnlijk gaat het hier om een driekoningenfeest dat werd gevierd door personen uit de gegoede Antwerpse burgerij. Mogelijk een familie omdat bij een aantal personages de gelaatstrekken enige overeenkomst vertonen. Hier onder is het schilderij afgebeeld en in detail de afzonderlijke personages van de koning en zijn hofhouding. Opvallend is dat de personen, als of het snapshots betreft, in heel verschillende poses zijn afgebeeld; van de cock zien we zelfs meer van zijn achterhoofd, dan van zijn facie.

 

 *A. Wagenberg-ter Hoeven, Het Driekoningenfeest. De uitbeelding van een populair thema in de beeldende kunst van de zeventiende eeuw. Amsterdam: P.J. Meertensinstituut 1997.

 

 

Den Coninck

Ick ben den Coninck al zonder Landt

mijn ryc eenen curten tyt dueren sal

recht wel Ick doe doch sonder groot verstandt

over die gene die t'avondt trueren sal

 

Speelman

Myn spel is fraij sonder geclanck

duer myn spel igelyck ongequelt leeft

al speel ic seer lutel nemet in danck

Ick speel nu dat den Coninck gelt geeft

 

Sot

Ick ben sot goet cier maken is myn advys

ic ete en drincke dat Ick versticke

ons Coninok pronct hy is seer wys

morgen sal hy soo sot syn als Icke

 

Secretaris

Heer coninc u secreet heb ick bewaert

gecuyst gevaecht ick bent diet weet

mosselscelpen papier heb ic niet gespaert

compt u wat over het leet daer al gereet

 

Scommelcock

Om schotelen te wasschen moet ic mynen dienst bien 

doen ick qualijc ic cryge mynen sack

maer heer Coninck en wilt soo nau niet sien

want t'en sterf nooit vercken van vuylen back

 

Schenker

Ick scenc hier wyn en renschen most

dat gy u met den coninc saut verblyden

sme(e)rt de borst alst u niet en cost

tis goet riemen wt een anders leer snyden

 

Rentmeester

Myn rekeninge scryve ic al met crijde

ick sal wel scryven laet vry wyn en bier halen

onsen coninc is nu vrolüjc en blijde

maer morgen ayn hooft crauwen alst compt te betalen

 

Raetsman

lck raede den Coninck met corten besluyte

dat hy vrolyc sy want syn ryc is haest gedaen

en dat hy drincke eenen vollen wtte

soo mach hy tavondt droncken slaepen gaen

 

Portier

Compt allen ghy mommers ic sal u inlaeten

maer en settes niet te grof t 'sau den Coninck vervelen

want syn goedt dat niet groot en is wtermaeten

sau hy op eenen avondt wel verspelen

 

Medecyn

Den besten medecyne die ick morgen weet

voor onsen coninck Sonder falen

sweert hem t’hooft dat hy eenen gereet

vanden selven haer gaet haelen

 

Hoofmeester

Ons Coninkx hof sal ick vermeeren

ende trauwelyck sal ic dander slachten

t'beste dat Ick doen mach tot synder eeren

dats van igelyc eenen vollen wachten

 

Cock

Desen avondt is den cost al besorght

ons Coninck en heeft ons niet gestelt te lueren

eet altesamen dat ghy verworcht

want het compt selden voor u duere

 

Camerlinck

Ons coninc sal ick soo bewaeren

dat hy hem desen nacht niet en sal bepluymen

wy sullen t'samen de bedden spaeren

maect hyt metten vuylen ic sal de camer ruymen

 

Bode

Sint Jobs bode alle quaede tydinghe verclaert

maer van goede tydinghe sal ic u verhaelen

eet en drinct al dat ghy begheert

desen avondt ons Coninck salt al betaelen

 

Stalmeester

Ick ben stalmeester van mijn Coninck onele       ;

sijn perden heb ic al wel bestelt

maer syn keele behoeft soo veele

dat hun de haver niet seer en quelt

 

© 2001-2015 A.G.J.M. Borms. Bijgewerkt op 31 december 2014. Contact centsprenten@xs4all.nl

Overname, kopiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afb. is toegestaan onder vermelding van

bron SGKJ/AGJMBorms.