Centsprenten: waardering van een verzamelobject 

Sinds het eind van de 19e eeuw staat populaire grafiek, vooral de oude ambachtlijk geproduceerde centsprent, in de belangstelling van verzamelaars en onderzoekers. Sijthoff, Waller, Boekenoogen, Van Heurck, De Meyer en Van Veen -om slechts de meest illusteren te noemen- vielen voor de charme, expressiviteit en naïviteit van deze prentsoort en legden indrukwekkende verzamelingen aan. Voor Van Heurck weerspiegelden de prenten weerspiegelden de ‘geest van het volk’. Zoals deze in 1914 schreef: la langue des images est le fidèle miroir de l'âme populaire à cette époque, âme fruste, impulsive, quelquefois cruelle, mais raillant toujours sans pitié. Rechtzinnig in de toenmalige leer van de imagerie populaire schreven Duchartre en Saulnier in Frankrijk (1944): On peut dire qu'une oeuvre est cent pour cent populaire, quand son auteur est un homme du peuple, non dégagé de son milieu, non formé par l'école, que cette oeuvre est non seulement destinée à des milieux populaires, mais encore préférée par eux. Kortom: prenten van het volk, door het volk en voor het volk!
De opvattingen zijn sindsdien wel veranderd, maar de appreciatie niet. Een hedendaagse verzamelaar: Vele prenten zijn gedrukt met houtblokken, gesneden door anonieme ambachtslieden, prenten meestal onbeholpen van lijn, uiterst naïef en tegelijkertijd expressief van uitdrukking […], die daaraan hun charme ontlenen.

Deze opvattingen leidden tot vijf soorten centsprenten die verschillend worden gewaardeerd. Prenten gedrukt vóór 1800 en van 1800 tot ca. 1840 toen het handgemaakte papier verdween. Verder de ambachtelijk gedrukte prenten uit de periode daarna, de met de snelpers gedrukte en de prenten in lithografie. In deze volgorde nemen de naïviteit, expressiviteit en charme af.   

 

Wat verzamelaars mooi vinden, zo lijkt het, is het primitieve karakter van de afbeeldingen. Een stevige tekening, sterk vereenvoudigd, waarop alleen de belangrijkste contouren zijn aangegeven. Iets wat lijkt op de houtsneden uit de 15e eeuw: nauwelijks compositie, een platte voorstelling zonder perspectief, waarbij met werkelijke verhoudingen geen rekening is gehouden. Waarop de personages bevroren lijken in een bepaalde houding of overdreven theatraal zijn weergegeven.

Was er bij de makers sprake van naïviteit? Allerminst! Wat is de naïviteit van een graveur die de prent van een collega copieert of van een drukker die de bak oude blokken omkeert om te zien of daar nog een prent mee valt te maken. Deze lieden waren geen spontane ‘onbedorven’ ambachtslieden; het waren producenten van plaatjes die verkocht moesten worden. Het publiek moest worden aangesproken en tot kopen verleid.

Natuurlijk waren  prenten expressief, maar wel in één ondubbelzinnige richting. De betekenis van de prent moest vóór alles duidelijk zijn. Het waren in hun tijd de zigeunermeisjes-met-een-traan, de hertjes van Van Meegeren, de romans uit de Bouquetreeks, de TV-programma's van Talpa. Ze gaven het publiek wat het wilde tegen minimale kosten en inspanning. 

 

Het overgrote deel van de centsprenten verraadt het gebrek aan vakmanschap van de tekenaar en de graveur en de nonchalance en haast van de drukker. De Maatschappij tot Nut van 't Algemeen fulmineerde omstreeks 1800 tegen dit broddelwerk. Was zij blind voor de charme en naïviteit van de oude centsprent? Natuurlijk niet! Deze charme en naïviteit ontstonden pas tegen het eind van de negentiende eeuw in de hoofden van verzamelaars en onderzoekers. Het kopende publiek van die tijd wist natuurlijk dat de ambachtelijke centsprent de onderkant van de markt vertegenwoordigde. Zodra de beter verzorgde prenten in (kleuren)lithografie uit België, Frankrijk en Duitsland op de markt kwamen kocht het die natuurlijk. In enkele decennia daarna ging de bloeiende en lucratieve markt voor de Nederlandse drukkers verloren. 

Is er dan iets mis met de belangstelling voor de oude ambachtelijke centsprent door wetenschappers, onderzoekers en verzamelaars? Absoluut niet!  De centsprent, en niet alleen de oude ambachtelijke, is een zeldzaam geworden drager van informatie over het verleden en in het verleden zijn mensen bijna per definitie geïnteresseerd. Oude munten, auto's, boeken, gereeedschappen, verpakkingsmaterialen enz.,  ze worden allemaal als artefacten van een gekoesterd verleden gretig verzameld en onderzocht. De centsprent is beslist de moeite, kosten en serieuze onderzoeksinspanningen waard. Het merkwaardige bij de centsprent is dat er  kwaliteiten aan worden toegedicht die hij niet heeft, niet had en nooit zal krijgen. De centsprent is interessant om wat hij was: het goedkoopste, massaal geproduceerde en verkochte geïllustreerde drukwerk.

 

 Aernout Borms

20 augustus 2006

 

© 2001-2008 A.G.J.M. Borms. Bijgewerkt op 23 maart 2015.

Overname, copiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afbeeldingen is toegestaan onder vermelding van bron SGKJ/AGJMBorms. Contact centsprenten@xs4all.nl