Wijn 027 Det ontw.jpg (63907 bytes)

afb. 1 Wijnhoven 27

 

Sta R Det worm.jpg (43380 bytes)

afb. 2 v Staden R

 

BreT 119 Det taal.jpg (114422 bytes)

afb. 3 Brepols 119

 

Calendrier Degree Ages (2).jpg (323017 bytes)

afb. 4 Calendrier 1673

 

Gor035Pikdraad.jpg (115087 bytes)

afb. 5 Gordinne 34

 

Ykema 4 07 Louwerse.jpg (487544 bytes)

afb. 6 Schillemans&vB 4-7

 

Visscher Trap met vrouwen.jpg (298792 bytes)

afb. 7 C.I.Visscher

 

BreT228 verschillende wilde dieren..jpg (80871 bytes)

afb. 8 Brepols 232

 

devambez 6.jpg (110365 bytes)

afb. 9 Fosfatine 6

Centsprenten: een naam en een definitie

 

Waarom ‘centsprenten’?

Aan de door Maurits de Meyer gemunte en vrij algemeen geaccepteerde benaming 'volks- en kinderprenten' kleven bezwaren:
1. de benaming is samengesteld, ingewikkeld en niet eenduidig
2. 'volksprenten' omvat een veel groter domein dan hier wordt bedoeld en is dus eigenlijk verkeerd
3. 'volks' kan als negatieve kwalificatie worden opgevat, ook al wordt de doelgroep aangeduid ( 'volks' betekent dan: bestemd voor iedereen)
4. ook 'kinderprenten' omvat een grotere verscheidenheid aan prenten dan hier beoogd. Populaire grafiek in (chromo)lithografie met taferelen van kinderen en als wandversiering in de handel gebracht, heten ook 'kinderprenten', maar zij behoren niet tot de centsprenten. 'Kinderprenten' is dus ook een onjuiste en verwarrende benaming; het kan zowel op de doelgroep, als op de voorstelling slaan.

 

'Centsprenten' is meer ingeburgerd dan de andere benamingen uit het verleden, zoals oortjesprenten, heiligen (verwarrend), mannekesblaren enz. Het aardige van deze benaming is dat het een accent legt op een economisch aspect van dit soort prenten: centsprenten waren lange tijd in Nederland het goedkoopste en detail verkochte geïllustreerde drukwerk en dat tekent deze prenten in hoge mate. Het verklaart de veelal onbeholpen voorstellingen, primitief graveerwerk (afb. 1), slordige druk op goedkoop papier met versleten, gebarsten en wormstekige houtblokken (afb. 2), foute spelling en krom taalgebruik (afb. 3), vlekkige kleuring enz. Het zijn kenmerken die bijdragen aan de sinds eind 19e eeuw door onderzoekers en verzamelaars zo gewaardeerde naïeve charme van de oude, ambachtelijke centsprent. Maar het zijn eerst en vooral kenmerken die het gevolg zijn van de drang tot productie tegen minimale kosten en snelle winst. Zodra andere, ideologische motieven, o.a. van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, de productie (mede) bepaalden, verdwenen ze.
Het zou, naast andere factoren, ook kunnen verklaren waarom juist in de Republiek, in tegenstelling tot ons omringende landen, de productie van centsprenten zo massaal en veelzijdig was.

Aanzet tot definiëring van de centsprent
Centsprenten zijn geïllustreerde drukwerken in plano over uiteenlopende onderwerpen.

Ze zijn:
1. onderdeel van een reeks, al of niet genummerde prenten (van één uitgever )
2. massaal geproduceerd tegen minimale kosten
3. eenzijdig bedrukt
4. op bladen van ca. 30x40 cm.
5. met één of meer afbeeldingen
6. in houtsnede, lithografie gedrukt houtgravure.
7. met beperkte tekst, die ondergeschikt is aan het beeld
8. bestemd voor de verkoop voor onbepaalde tijd
9. door winkelier of (mars)kramer per stuk goedkoop aangeboden.

 

Het betreft hier een definitie van het type “genus et differentia”, waarbij de algemene categorie waartoe centsprenten behoren eerst wordt omschreven, terwijl daarna de kenmerken worden geformuleerd die de centsprent van verwante verschijnselen onderscheidt.(1)  De definitie kan streng of minder streng worden gehanteerd, zodat het mogelijk is dat prenten waarbij één of meer kenmerken ontbreken toch als centsprent worden beschouwd. (2).
 

Toelichting op de kenmerken van de centsprent
1. Sluit incidentele uitgaven van een drukker uit, zoals uitgaven ter gelegenheid van een feest of jubileum.
2. Sluit kunst, ‘kunstprenten’ en prenten in kleine oplage uit. Het sluit bijvoorbeeld ook de geïllustreerde  plakalmanakken (afb. 4) uit, waarbij de bruikbaarheid (leesbaarheid) en juistheid van de informatie prevaleerde boven minimale productiekosten.
3. Verso is blank. Late prenten, o.a. van Brepols en Gordinne zijn nogal eens aan de voor- en/of achterzijde voorzien van reclameopdrukken, die, meestal later op winkeldochters zijn aangebracht. De prenten zijn niet primair als reclamedrukwerk uitgegeven, maar op die wijze bruikbaar gehouden of opgeruimd. Er zijn bijna altijd exemplaren bekend zijn zonder de reclameopdruk. (afb. 5) Ook veel in kleine series uitgegeven spelprenten zijn van reclameopdrukken voorzien. Het is de vraag of die wel tot de centsprenten gerekend moeten worden.
4. Centsprenten zijn soms ook groter of kleiner. Louwerse’s en Abramsz. Prenten werden op een dubbelgroot formaat uitgegeven, maar behoren wel tot de centsprenten. (afb. 6)
5. Sluit ongeïllustreerde teksten in plano uit. Tot het goedkope drukwerk behoorden ook bladen met opdrukken als te koop en te huur enz.
6. Sluit kopergravures uit. Dus ook de prenten in kopergravure en etsen met 'de traditionele onderwerpen van volks- en kinderprenten' die De Meyer wel vermeldt van o.a. C.I.Visscher (afb. 7), gebroeders Ottens. (MdM 1, p.322) Als deze koperdrukken wel tot centsprenten worden gerekend, staat de deur ook open voor andere metaaldrukken, waarbij dan steeds de afweging gemaakt moet worden: behoort dit onderwerp tot die van de (traditionele) centsprenten. In een prentbeschrijving kan natuurlijk wel naar dergelijke verwante prenten worden verwezen. Overigens speelt het onderwerp op de prent geen rol bij de vraag of een prent een centsprent is of niet.

Ook prenten gedrukt met lijnclichés, autotypieën en galvanoplastieken, zoals de prenten in zinkcliché van Brepols, worden soms ook tot de centsprenten gerekend. (afb. 8)
7. Soms staat op een centsprent helemaal geen tekst. Volksprenten die met veel tekst gewag maken van bijvoorbeeld een ramp of heugelijke gebeurtenis, worden niet tot de centsprenten gerekend.
8. Sluit gelegenheidsdrukwerk (o.a. actualiteits- en sensatieprenten), reclame- en public-relationsmateriaal, productinformatief drukwerk, verpakkingsmateriaal e.d. uit. Overigens is er in Frankrijk wél een reeks genummerde reclameprenten uitgegeven door de farmaceutisch producent Phosphatine Falières, die -gezien de overige kenmerken- tot de centsprenten zouden (moeten) behoren. (afb. 9) In Nederland ken ik daarvan geen voorbeeld.
9. centsprenten werden in de 19e en 20e eeuw ook wel gebundeld in de handel gebracht. De prenten waren echter primair voor de verkoop per stuk geproduceerd. Ook werden centsprenten wel weggegeven; op scholen als beloning of als lokkertje bij de aankoop van producten.

_________________

1. Zie de beschrijving bij  Wikipedia.

2. Voor toepassing op volksprenten zie Thijssen 2000.

 

© 2001-2009 A.G.J.M. Borms. Bijgewerkt op 23 maart 2015.

Overname, kopiëren en downloaden voor niet-commercieel gebruik van teksten en afbeeldingen is toegestaan onder vermelding van bron SGKJ/AGJMBorms. Contact centsprenten@xs4all.nl